m-doroodian|محمد درودیان

نویسنده و پژوهشگر جنگ ایران و عراق


نقد و بررسی گزارش B.B.C درباره غافلگیری در جنگ


اشاره

 سایت بی بی سی فارسی در تاریخ 31 شهریور سال جاری، یادداشتی را به قلم حسین باستانی منتشر کرده است. در این یادداشت، مطلبی به نقل از سرهنگ کتیبه آمده است که با فرض صحت آن، خبر یاد شده با توجه به «شرایط تاریخی» قبل از حمله عراق، و نظرات سایر مسئولین و فرماندهان ارتش، مورد نقد و بررسی قرار می گیرد.  البته پیش از این در باره روش استدلال امیر گلفام، سرهنگ صمدی و امیر پوردستان، یادداشت های جداگانه ای در سایت منتشر شده است.

****************

سابقه

   حسین باستانی در سایت بی بی سی فارسی با اشاره به اینکه؛ «منتقدان ارتش می گویند که این نیروی نظامی، موفق نشده ارزیابی درستی از حمله قریب الوقوع عراق داشته باشد»، در یادداشت خود به نقل از سرهنگ کتیبه می نویسد: «سرهنگ بازنشسته مهدی کتیبه فرمانده رکن دو (ضد اطلاعات) ارتش در زمان جنگ می گوید که وی دو ماه قبل از شروع جنگ اطلاعات حاکی از آماده شدن عراق برای حمله به ایران را به نزد رهبر وقت برده و آیت الله خمینی توصیه کرده که این اطلاعات، به آقایان بهشتی و خامنه ای ارایه شود.» به گفته سرهنگ کتیبه: «حدود ۱۰ روز قبل از شروع جنگ، آقای رجایی از ما دعوت کرد که به اتفاق ایشان به مجلس برویم ... آقای رجایی و آقای خامنه ای و آقای رفسنجانی حضور داشتند. من برایشان شرح دادم که ما به این نتیجه رسیده ایم از قرائن و شواهد که ارتش عراق تا هفته دیگر به ما حمله می کند.» این تلاش، البته به جایی نمی رسد.

تجزیه و تحلیل

1- موضوعات مورد تاکید در اظهارات منسوب به سرهنگ کتیبه، به دو بخش کلی شامل؛ «اطلاع به مسئولین» در دو «زمان» مختلف قابل تقسیم است. زمان مورد اشاره شامل «دو ماه» و «دو هفته قبل» از حمله عراق است. همچنین اطلاعات ارائه شده شامل؛ تاکید بر «آماده شدن عراق برای حمله به ایران» و دیگری نتیجه گیری برای حمله عراق، بر اساس «شواهد و قرائن» است.   

2- با وجود اینکه برابر اسناد و گزارش های موجود، جنگ از اول شهریور سال 1359 آغاز شد، اما با تاکید بر زمان 31 شهریور، بعنوان زمان رسمی شروع حمله سراسری عراق، زمان های یاد شده بررسی خواهد شد:

الف) اشاره به «دو ماه قبل از حمله»، در واقع مطابق با زمان کودتای نقاب در تیرماه سال 59 و دستگیری عناصر کودتا است. موضوع قابل توجه این است که قبل از کودتای نقاب و با وجود ادامه درگیری های مرزی، چنانکه امیر پوردستان می گوید: از خرداد یا تیرماه 1359 درگیری‌های مرزی شروع شد(1) ولی به نوشته سرهنگ یعقوب حسینی؛ در پایان خردادماه و بعد از 70 روز که از آغاز گسترش یگان‌ها در منطقه عملیاتی خوزستان می‌گذشت نیروی زمینی در برآورد خود به این نتیجه رسید که حمله همه جانبه ارتش عراق در آتیه نزدیک محتمل نیست.(2) امیر تراب ذاکری ابلاغ نیروی زمینی را به جای آخر خرداد، پنجم تیرماه ذکر می‌کند. با این توضیح چگونه نیروی زمینی در اوج درگیری‌ها به این نتیجه رسیده و برای کاهش نیروها در مرز اقدام کرده است؟ همچنین چرا مسئول ضداطلاعات ارتش بجای خنثی‌سازی کودتای نقاب، بر روی احتمال حمله عراق متمرکز شده و جمع‌بندی متفاوتی را مبنی بر آمادگی عراق برای حمله ارایه می‌کند؟ این ابهامات باید با ارایه اسناد روشن شود.

ب) تاکید بر زمان «10 قبل از جنگ»، در حالی صورت می‌گیرد که امیر موسوی قویدل، معاون عملیات و اطلاعات نیروی زمینی ارتش در جنگ می‌گوید: سندی است که در شمار اسناد هیئت معارف جنگ، موجود است. در 16 شهریور 1359- یعنی 15 روز قبل از شروع جنگ- لشکر 92 هنوز از احتمال جنگ بی اطلاع بود.(3) چنانکه در تاریخ 19 شهریور ارتش عراق به میمک حمله و این منطقه را اشغال کرده بود و در چنین شرایطی به گفته مرحوم سیدیعقوب حسینی؛ ستاد مشترک در 18 شهریور تحرکات عراق را در چارچوب حمله به دهلران و موسیان ارزیابی می کند: احتمالاً ارتش عراق در نظر دارد منطقه دهلران و موسیان را اشغال و چاه های نفت این منطقه را تصرف کند. از این رو به نیروی زمینی دستور داد برای تقویت نظامی دهلران، اقدام موثر از طریق لشکر 92 زرهی به عمل آید.(4) بنابراین مشخص نیست منظور از اشاره به «شواهد و قرائن» برای پیش بینی آمادگی عراق برای جنگ، به چه معناست؟ زیرا جنگ در عمل آغاز شده بود، بدون اینکه درک روشنی از اهداف عراق و ابعاد احتمالی آن وجود داشته باشد.

3- مسئله اساسی در آستانه جنگ؛ برای دفاع در برابر حمله عراق و جلوگیری از اشغال سرزمین ایران به مدت 20 ماه، شرایط سیاسی- نظامی کشور است که نه تنها به شواهد و قرائن موجود توجه چندانی نمی شد، بلکه مهمتر از آن نظامِ جمع آوری و تجزیه و تحلیل اطلاعات فرو ریخته بود و اساساً هیچگونه تصور روشنی از  جنگ و ابعاد احتمالی آن وجود نداشت. در این زمینه، اظهارات برخی فرماندهان و مسئولین ارتش قابل توجه است که در ادامه به آن اشاره می شود:

الف) «امیر تراب ذاکری» مسئول اطلاعات لشکر 92 زرهی، با اشاره به محدودیتهای جمع آوری اطلاعات و نا توانی در تجزیه و تحلیل وقوع جنگ می گوید؛ بنابراین در واحدهای ارتش و از جمله واحدهای اطلاعاتی آن، انسجام و تشکلی وجود نداشت. علاوه بر آن با فروپاشی ساواک دیگر سازمان اطلاعاتی منسجمی نداشتیم تا اخبار لازم را از کشورهای همسایه جمع‌آوری کند و آنها را تجزیه و تحلیل نماید.(5) وی سپس تاکید می کند: اطلاعاتی که ما در اختیار داشتیم از عمق 50 کیلومتری خاک عراق تجاوز نمی کرد و بیشتر در جابه جایی ها، تمرکز نیروها و فعالیت های مهندسی عراق در نوار مرزی بود و یا گزارش زد و خورد های پراکنده ی محلی که به طور مرتب خبر آنها به ما می رسید. تجزیه و تحلیل مکتوب و مستدل این اطلاعات که حاکی از آمادگی عراق برای حمله ی گسترده به ایران باشد، نه در توان سازمان ما بود و نه عواملی داشتیم که بتوانند این تجزیه و تحلیل را انجام دهند. ما فقط اخبار پراکنده را جمع آوری می کردیم و به مرکز گزارش می دادیم تا اخبار به دست آمده در نیروی زمینی تجزیه و تحلیل شود و به نتیجه برسد.(6)

ب) امیر آراسته در همین زمینه می‌گوید: ساختارهای اطلاعاتی و ضداطلاعاتی فرو ریخته بود و تحرکات و درگیری های مرزی بدون تحلیل علمی- نظامی به دست مسئولین می رسید و قرائنی از جنگ را برای آنان پیش بینی نمی‌کرد و آن تعداد از عناصر نظامی که نه به صورت نهادینه، بلکه به صورت فردی و به دلیل دلسوزی و تخصص خویش تحلیل های علمی از پیش بینی وقوع را ارائه می دادند، قادر به ایجاد باور تهدید در سیاسیون نبودند.(7)

ج) امیر پوردستان فرمانده پیشین نیروی زمینی ارتش بر این موضوع تاکید می کند که، تصور حملات گسترده از سوی عراق وجود نداشت و لذا طرح مناسب دفاعی تهیه نشده بود. وی در این زمینه می گوید: نیروی زمینی با تصور اینکه حملات گسترده‌ای از سوی عراق صورت نخواهد گرفت، اقدام به تهیه طرح دفاعی ابوذر در غرب و جنوب با بهره‌گیری از لشکر 81 زرهی در غرب و لشکر 92 زرهی در جنوب و تعداد اندکی از گردان‌های لشکر 21 حمزه و لشکر 77 و تیپ 55 هوابرد نمود که به هیچ وجه این نیرو تکافوی دفاع از مناطق گسترده در غرب و جنوب (متجاوز از 1200 کیلومتر) را نمی کرد.(8)

د) مرحوم سرهنگ سیدیعقوب حسینی درباره فقدان آمادگی برای دفاع و تهیه طرح عملیاتی می گوید: یکی از حساس‌ترین موضوعات نظامی در برخورد نظامی ایران و عراق، این بود که اصولاً به دلیل شرایط خاصی که برای نیروهای مسلح ایران پیش آمده بود، یک طرح عملیاتی برآورد وضعیت، بررسی، هماهنگ و تصویب شده برای دفاع در مقابل تجاوزات احتمالی ارتش عراق تهیه نشده بود. لذا به محض اینکه در هر نقطه ای از مرز بیش از 1350 کیلومتری با عراق، حادثه کوچکی پیش می آمد، فوراً مقامات مسئول، غیرمسئول، نظامی، انتظامی و غیرنظامی درخواست و یا پیشنهاد اعزام نیرویی از واحدهای ارتش به آن منطقه می‌کردند.»(9)

نتیجه گیری

1) گزارش ها و اسناد موجود درباره چگونگی جمع آوری اطلاعات از تحرکات عراق، همچنین روش تجزیه و تحلیل آن در ساختار اطلاعاتی و در نظام سیاسی کشور، ناظر بر این معنا است که نیروهای نظامی و انتظامی، شامل ارتش، سپاه و شهربانی وقت، در مقایسه با سایر دستگاهها، به دلیل ماموریت نظامی و امنیتی، در دفاع از استقلال و تمامیت ارضی کشور، نسبت به تحرکات عراق هوشیار و حساس تر بوده و در این زمینه اخبار  را جمع آوری، تحلیل و اطلاع رسانی کرده اند.

2) هشدارهای اطلاعاتی نیروهای نظامی به مسئولین سیاسی درباره خطر وقوع جنگ، بمعنای درک روشن و کامل از اهداف، استعداد و آرایش ارتش عراق در مرز و مهمتر از آن؛ اطلاع از زمان قطعی وقوع جنگ و سناریوهای احتمالی عراق در حمله به ایران، همچنین تهیه طرح عملیاتی و برخورداری از آمادگی کامل دفاعی  نبوده است. چنانکه تا کنون هیچگونه سندی در این زمینه منتشر نشده است.


پاورقی

(1) امیر احمدرضا پوردستان، فرمانده نیروی زمینی ارتش - مهر 89- مجله صف- شماره 359- ویژه نامه سی امین سالگرد آغاز دفاع مقدس- ص 40 و 41

(2) سرهنگ ستاد بازنشسته سید یعقوب حسینی، سرتیپ 2 بازنشسته محمد جوادی پور- ارتش جمهوری اسلامی ایران در هشت سال دفاع مقدس، اشغال خرمشهر و شکستن حصر آبادان-1373- جلد سوم- انتشارات سازمان عقیدتی سیاسی ارتش جمهوری اسلامی ایران-ص43

(3) امیر موسوی قویدل- مهر 89- مجله صف- شماره 359- ویژه نامه سی امین سالگرد آغاز دفاع مقدس- ص 37

(4) سیدیعقوب حسینی- 1386- جبهه جنوب در شهریور 1359 «اسناد و مدارک»- انتشارات آجا- ص 94

(5) خاطراتی از سرتیپ 2 ستاد سید تراب ذاکری -سید یعقوب حسینی-1386- جبهه ی جنوب در شهریور 1359 «اسناد و مدارک»- انتشارات اجا-ص23

(6) خاطراتی از سرتیپ 2 ستاد سید تراب ذاکری -سید یعقوب حسینی-1386- جبهه ی جنوب در شهریور 1359 «اسناد و مدارک»- انتشارات اجا-ص22 و 23

(7) سرتیپ ستاد ناصر آراسته، 1394- کلیاتی از جنگ و مواردی از دفاع مقدس- انتشارات ایران سبز ص 71

(8) امیر احمدرضا پوردستان، فرمانده نیروی زمینی ارتش - مهر 89- مجله صف- شماره 359- ویژه نامه سی امین سالگرد آغاز دفاع مقدس- ص 42

(9) سید یعقوب حسینی- 1387- تاریخ نظامی جنگ تحمیلی- جلد دوم- انتشارات آجا-ص 158



همه پیوندها