اشاره:

   با وجود آنکه نمی توان تاثیر پیش فرض‌های متفاوت، در تعریف مفهوم نابغه را در نسبت دادن این عنوان به دیگران نادیده گرفت، ولی بنظر می رسد استفاده از عنوان «نابغه» و یا «طراح عملیات پیروز» در جنگ برای برخی فرماندهان شهید و زنده، بیشتر تابع  ملاحظات تبلیغاتی و برداشت‌های شخصی و یا واکنش سازمانی ارتش و سپاه درباره فرماندهان است. ملاحظه یاد شده موجب شده است  پس از جنگ، وقایع تاریخی  با نوعی مبالغه گوییِ تحریف آمیز، و در نتیجه نادیده گرفتن ماهیت جنگ و روش جنگیدن، همچنین نقش و زحمات سایر فرماندهان، بیان شود. با این توضیح، یادداشت حاضر با این فرض نوشته شده است که؛ «پیروزی در جنگ تنها حاصل نبوغ فردی فرماندهان نیست، زیرا طراحی و فرماندهی عملیات ها در جنگ و تحولات آن، در یک روند تدریجی و با مشارکت فعال فردی- سازمانی شکل گرفته و با در نظر گرفتن مجموعه ای از عوامل و ملاحظات مختلف، فرماندهی و به نتیجه می رسد.»

**********************

   پس از اتمام جنگ ایران و عراق، در مناسبت‌های مختلفی برای تجلیل از فرماندهان شهید در جنگ، از مفهوم «نابغه» و یا «طراح و فاتح عملیات» استفاده می‌شود. در این زمینه این پرسش مطرح است که؛ آیا فرماندهان جنگ نابغه بودند و پیروزی، حاصل طراحی و فرماندهی فردی آنها بود؟ مفهوم نابغه همانند بسیاری از مفاهیم دیگر، یک لفظ مشترک است که معانی متفاوتی دارد. در این یادداشت مفروض من از تعریف مفهوم «نابغه در جنگ»، برخورداری از قدرت ذهنی- مدیریتی، برای طراحی و فرماندهی عملیات در دو سطح تاکتیکی و عملیاتی است. با این توضیح، پرسش این است که؛ آیا آزادسازی مناطق اشغالی و یا تصرف سرزمین دشمن، حاصل توانایی فردی فرماندهان، برای ارائه طرح خلاقانه در دو سطح تاکتیکی- عملیاتی بوده و کسب پیروزی نتیجه فرماندهی آنها در جنگ است، یا عوامل دیگری در این زمینه تاثیر داشته است؟

اینجانب با توجه به حضور در قرارگاههای فرماندهی در کنار فرماندهان و آشنایی و مشاهده قدرت تفکر و مدیریت فرماندهان عالی و تاکتیکی جنگ، بر این باور هستم که تمامی طرح ها و عملیات های نظامی با مشارکت کلیه فرماندهان در سطوح مختلف، طراحی، آماده سازی و اجرا می شد، بنابراین هیچ کدام از فرماندهان جنگ، نه در ارتش و نه در سپاه، به تنهایی از توانایی فوق العاده ای که بتوان از لفظ نابغه در معرفی آنها برای طراحی و فرماندهی عملیات ها استفاده کرد، برخوردار نبودند. این موضوع بیش از آنکه به دلیل ناتوانی فرماندهان در جنگ باشد، متاثر از ماهیت جنگ و شکل گیری فعالیت‌ها، اقدامات و تلاش ها در یک روند مشارکتی و تدریجی است. حتی در شناسایی زمین و دشمن و استفاده از راه‌کارهای غیرقابل تصور در عملیات‌های موفقی نظیر طریق القدس، فتح المبین و بیت المقدس، به هیچ وجه نمی توان ادعا کرد که کشف و پیشنهاد راه‌کار غیرقابل تصور، نتیجه عملِ یک عنصر و مسئول اطلاعاتی و یا یک فرمانده میدانی و عملیاتی بوده است، بلکه متأثر از تلاش ها، مجاهدت ها و تفکر جمعیِ فرماندهان و رزمندگان بوده است. مثل استفاده از تنگه زلیجان در کوه میشداغ و دور زدن رقابیه در عملیات فتح المبین و یا استفاده از راهکار عبور از رمل ها (تک احاطه ای یکطرفه) در عملیات طریق القدس و ... البته در میان فرماندهان گردان ها، تیپ ها و لشکرهای سپاه، کسانی بودند که صرفاً «در سطح تاکتیکی» و در میدان کوچکی که یگانشان با دشمن درگیر بود، از تاکتیک‌های خلاقانه ای با تکیه بر رزمندگان شجاع و شهادت طلب، بهره گیری می کردند و بر دشمن غلبه می کردند. در هر صورت؛ عمل فردیِ هیچ فرمانده‌ای به تنهایی، از مشخصه تاثیرگذاری قطعی در طراحی و فرماندهی، برای پیروزی و یا شکست برخوردار نبوده است. چنین تصوری از نقش فرماندهان در جنگ، بیشتر اساطیری و یا متأثر از قهرمان محوری در فیلمهای سینمائی، همچنین ملاحظات سیاسی- تبلیغاتی است که پس از اتمام جنگ و بیشتر درباره فرماندهان شهید گفته و یا نوشته می شود. ضمن اینکه در میان رزمندگان و فرماندهان در سطوح مختلف، این باور رایج وجود داشت که عمل آنها مصداق «والّذین جاهدوا فینا لَنهدینّهم سُبُلنا (سوره عنکبوت- آیه 69)» است. چنانکه امام خمینی نیز در مناسبت های مختلف، پیروزی در جنگ را به اراده و قدرت الهی ارجاع می داد.

  اطلاق عنوان نابغه، بصورت همگانی به فرماندهان، با هر هدفی از جمله تجلیل از برخی فرماندهان شهید یا زنده انجام شود، در صورتیکه  بدون شاخص سازی و تعریف مفهوم و مقصود مورد نظر  انجام شود، شاید در کوتاه مدت با رویکرد تجلیل از فرماندهان انجام شود و محل پرسش نباشد، ولی در آینده موجب این پرسش خواهد شد که؛ اگر جنگ از سوی نوابغ طراح و فرماندهی می شد، علت برخی ناکامیها چیست؟ در واقع نسبت دادن پیروزیها به نبوغ افراد، نه تنها مانع از فهم ماهیت جنگ و چگونه جنگیدن خواهد شد، بلکه امکان تبیین بسیاری از تحولات جنگ، همچنین تجلیل از زحمات سایر فرماندهان و رزمندگان را از میان خواهد برد.