اشاره: 

 تجربه جامعه ایران در مواجهه با انقلاب و جنگ، موجب شکل گیری و تکوین مجموعه‌ای از «باورهای نظری» شده است که حاصل تجربه عملی، همچنین بسیاری از عوامل دیگر است که برخی از آنها همچنان ناشناخته است. باورهای نظری هر چند به صورت تدریجی شکل گرفته، ولی به سختی تغییر خواهد کرد. همچنین نتایج آن بسیار دیرپا، و در عین حال تأثیرگذار است. بدین معنا که علاوه بر نقش آن در تبیین گذشته، چگونگی مواجهه با مسائل حال و آینده را شکل خواهد داد. برداشت یاد شده از کلاس درس دکتر سعید زیبا کلام درباره «فلسفه علم»، موجب نگارش این یادداشت شده است ...

***************

طرح مسئله

   سازوکارهای شکل گیری باورهای نظری در فرآیند مواجهه تجربی، به لحاظ روش شناسی تا اندازه ای دشوار است، زیرا تعیین عوامل موثر در ادارک تجربی و سپس تبدیل آن به مولفه های فهم، همچنین تأثیر آن بر رفتارها و بازبینی پیش فرض های اولیه، به سهولت قابل فهم و تبیین نخواهد بود. با فرض اینکه بخشی از باورهای نظری برآمده از تجربه جنگ، پذیرفته شده و مبنای نگرش و عمل در برابر پدیده های سیاسی- اجتماعی و امنیتی قرار گرفته است، و بخشی نیز در معرض مناقشه و چالش قرار دارد، این پرسش وجود دارد که؛ با چه روشی می توان باورهای نظری درباره جنگ ایران و عراق را، مورد نقد و بررسی قرار داد؟ در پاسخ به پرسش پیش گفته، به لحاظ روش شناسی، باورهای نظری درباره جنگ ایران و عراق را، از چهار طریق می توان مورد نقد و بررسی قرار داد:

1) بررسی پیش فرض ها و پیش زمینه های فکری- عملی

   نظریه های موجود در زمینه های مختلف، بیانگر صورتی از مواجهه، به معنای تجربه فکری- عملی در برابر مسئله جنگ است. با این توضیح، پیش زمینه های اولیه در مواجهه با مسئله جنگ، شکل گیری فرآیندهای فکری- عملی، همچنین نتایج حاصل شده در مراحل مختلف، در مجموع بیانگر تکوین نظام فکری- عملی جامعه ایران در مواجهه با مسئله جنگ ایران و عراق است. واکاوی این فرآیند، و پرسش از پیش فرض ها و تأثیرات آن، بخشی از لایه های پنهان نظرات موجود در باره جنگ ایران و عراق را، آشکار خواهد کرد.

2) نقد و بررسی روش دسته بندی نظریه ها

   باورهای نظری شاید در ابتدا حاوی یک ایده و نظر اجمالی و کلی باشد، ولی در فرآیند مواجهه ذهنی- عملی با وقایع جنگ، در درون زمان و شرایط مختلف، از اجزاء و دسته بندی برخوردار و یک شاکله کلی را تشکیل خواهد داد. به همین دلیل باورهای نظری، از نوعی تقسیم و دسته بندی، در چارچوب زمان، مکان، وقایع سیاسی و نظامی، نیروها و اشخاص، خودی و دشمن، و بسیاری از عوامل دیگر برخوردارند. بنابراین برای شناخت و نقد و بررسی باورهای نظری، باید اجزاء و روش دسته بندی موضوعات، وقایع و مسائل را، مورد واکاوی و پرسش قرار  داد.

3) روش استدلال و نتیجه گیری

   ساختار تجربه  و تبدیل آن به باورهای نظری، بر پایه استدلال شکل می گیرد، به این معنا که پیش‌فرض ها، در شکل گیری اندیشه و عمل تأثیر دارد و سپس، نتایج موجب برقراری ارتباط معنایی با عمل و در نتیجه موجب ظهور باورهای نظری خواهد شد. فرآیند یاد شده، بیانگر صورتی از استدلال و شاکله‌سازی از رخدادها و وقایع سیاسی، نظامی است. بنابراین نقد و بررسی روش استدلال و نتیجه گیری، بمعنای چگونگی ایجاد ارتباط معنادار میان اجزاء مختلف یک نظریه، برای شناخت باورهای نظری ضروری است.

4) منابع مشاهدتی و استنادات

   تکوین باورهای نظری، به همان میزان که بسط یک ایده اولیه در مواجهه تجربی است، و با استفاده از استدلال انجام می شود، مستند به داده های مشاهدتی و عملی است، که برای اقناع سازی و ایجاد مقبولیت، طرح و  دنبال می شود. گاهی مشاهدات و تجربه عملی یک مسئول و فرمانده، گاهی تصمیم‌گیری و مواضع دیگران و گاهی مجموعه ای وسیع از شواهد و قرائن در اسناد، برای طرح یک نظریه و دفاع از آن، مورد استفاده قرار می گیرد. بنابراین ارزیابی منابع و استنادات، در نقد و بررسی باورهای نظری ضروری است.

  هم اکنون گونه های مختلف پژوهشی در باره جنگ ایران و عراق، هر یک به شکلی با توسعه و تعمیق باورهای نظری بر آمده از تجربه جنگ، درگیرند که در ادامه بحث به آن اشاره می شود:

الف) روش "خاطره گوئی" هرچند تا اندازه ای سازوکارهای تجربیات فردی را در مواجهه با جنگ تشریح می کند، ولی بدلیل هدف و روش آن که خالی از نقد و بررسی است، در نتیجه، خاطره گوئی موجب تحکیم و گسترش باورهای نظری، در میان عموم مردم خواهد شد.

ب ) روش "تاریخ شفاهی" بر محور واقعه، از منظر تشریح تجربیات، در مقایسه با خاطره گوئی، تا اندازه ای دقیق و عینی تر است، و در صورتیکه با روش انتقادی همراه شود، به دلیل امکان بازبینی تجربیات، باورهای نظری را اصلاح و تکمیل خواهد کرد.

ج ) روش " تاریخ نگاری مستند" به دلیل تاکید بر جزئیات و روش اسنادی، قابلیت توجه به باورهای نظری و در نتیجه نقد و بررسی آن را ندارد. مهمترین دلیل این موضوع، بررسی جنگ و تهیه گزارش بر محور واقعه، بمعنای چگونگی وقوع است، در حالیکه باورهای نظری، برآیند و برآمده از تجربیات افراد است.

د ) روش " بررسی تحلیلی" در مقایسه با سایر گونه های پژوهشی، از ظرفیت بیشتری برای نقد و بررسی باورهای نظری برخوردار است. مهمترین دلیل آن توجه به مسئله جنگ، نه از حیث وقوع، بلکه دلائل و نتایج آن، با استفاده از روش تحلیلی است. این روش امکان برآمدن از واقعه و بررسی باورهای نظری، از فراز جزئیات را فراهم می کند. شاکله سازی از کلیت جنگ و ارزیابی نتایج آن،  و در نتیجه سنجش و نقد باورهای نظری، از این طریق بیشتر فراهم می شود.